ผู้ใด มีความไร้ศีลธรรมครอบคลุม เหมือนย่านทรายคลุมไม้สาละ ผู้นั้น ชื่อว่าทำตนเหมือนถูกผู้ร้ายคุมตัว
ยสฺส อจฺจนฺตทุสฺสีลฺยํ มาลุวา สาลมิโวตฺถตํ กโรติ โส ตถตฺตานํ ยถา นํ อิจฺฉตี ทิโส.
พุทธศาสนสุภาษิตหมวดตน เป็นหลักการที่สอนให้ผู้ศึกษาปฏิบัติตนตามหลักธรรมที่สำคัญของพุทธศาสนา ที่มุ่งเน้นการพัฒนาตัวเองให้มีความสง่างาม อ่อนโยน และมีสติปัญญา โดยเน้นการฝึกใจให้ในด้านคุณธรรมและจริยธรรม ช่วยให้ผู้ศึกษาสามารถพัฒนาตนเองให้ดีขึ้น และปฏิบัติตนในชีวิตประจำวันอย่างถูกต้อง
ยสฺส อจฺจนฺตทุสฺสีลฺยํ มาลุวา สาลมิโวตฺถตํ กโรติ โส ตถตฺตานํ ยถา นํ อิจฺฉตี ทิโส.
นตฺถิ อตฺตสมํ เปมํ นตฺถิ ธญฺญสมํ ธนํ นตฺถิ ปญฺญาสมา อาภา วุฏฺฐิ เว ปรมา สรา.
อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ โก หิ นาโถ ปโร สิยา อตฺตนา หิ สุทนฺเตน นาถํ ลภติ ทุลฺลภํ
อตฺตานเมว ปฐมํ ปฏิรูเป นิเวสเย อถญฺญมนุสาเสยฺย น กิลิสฺเสยฺย ปณฺฑิโต.
อตฺตานญฺเจ ตถา กยิรา ยถญฺญมนุสาสติ สุทนฺโต วต ทเมถ อตฺตา หิ กิร ทุทฺทโม
อตฺตทตฺถํ ปรตฺเถน พหุนาปิ น หาปเย อตฺตทตฺถมภิญฺญาย สทตฺถปสุโต สิยา.
ยทตฺตครหี ตทกุพฺพมาโน.
“ติตนเองเพราะเหตุใด ไม่ควรทำเหตุนั้น”
(ขุ.สุ. 25/486)
อตฺตานญฺเจ ปิยํ ชญฺญา น นํ ปาเปน สํยุเช.
“ถ้ารู้ว่าตนเป็นที่รัก ก็ไม่ควรประกอบตนนั้นด้วยความชั่ว”
(สํ.ส. 25/104)
อตฺตทตฺถํ ปรตฺเถน พหุนาปิ น หาปเย.
“ไม่ควรพร่าประโยชน์ตน เพราะประโยชน์ผู้อื่นแม้มาก”
(ขุ.ธ. 25/37)
อตฺตานํ นาติวตฺเตยฺย.
“บุคคลไม่ควรลืมตน”
(ขุ.ชา.ตึส. 27/503)
อตฺตานํ น ปริจฺจเช.
“บุรุษไม่พึงสละเสียซึ่งตน”
(สํ.ส. 15/16)
อตฺตานํ น ทเท โปโส.
“บุรุษไม่พึงให้ซึ่งตน”
(สํ.ส. 15/60)
อตฺตานญฺจ น ฆาเตสิ.
“อย่าฆ่าตนเสีย”
(ขุ.ชา.มหา. 28/279)
อตฺตานุรกฺขี ภว มา อฑยฺหิ.
“จงเป็นผู้ตามรักษาตนอย่าให้เดือดร้อน”
(ขุ.ชา.ปกิณฺณก 27/372)
ทุคฺคา อุทฺธรถตฺตานํ ปงฺเก สนฺโน ว กุญฺชโร.
“จงถอนตนขึ้นจากหล่ม เหมือนช้างตกหล่มถอนตนขึ้นฉะนั้น”
(ขุ.ธ. 25/58)
ปฏิมํเสตมตฺตนา.
“จงพิจารณาตนด้วยตนเอง”
(ขุ.ธ. 25/66)
อตฺตนา โจทยตฺตานํ.
“จงเตือนตนด้วยตนเอง”
(ขุ.ธ. 25/66)
อตฺตานญฺเจ ตถา กยิรา ยถญฺญมนุสาสติ.
“ถ้าพร่ำสอนผู้อื่นฉันใด ก็ควรทำตนฉันนั้น”
(ขุ.ธ. 25/36)
ปริโยทเปยฺย อตฺตานํ จิตฺตเกฺลเสหิ ปณฺฑิโต.
“บัณฑิตพึงทำตนให้ผ่องแผ้วจากเครื่องเศร้าหมองจิต”
(สํ.มหา. 19/29, ขุ.ธ. 25/26)
อตฺตานญฺเจ ปิยํ ชญฺญา รกฺเขยฺย นํ สุรกฺขิตํ.
“ถ้ารู้ว่าตนเป็นที่รัก ก็ควรรักษาตนนั้นให้ดี”
(ขุ.ธ. 25/36)
โย รกฺขติ อตฺตานํ รกฺขิโต ตสฺส พาหิโร.
“ผู้ใดรักษาตนได้แล้ว ภายนอกของผู้นั้นก็เป็นอันรักษาด้วย”
(องฺ.ฉกฺก. 22/417)
อตฺตนา หิ สุทนฺเตน นาถํ ลภติ ทุลฺลภํ.
“ผู้มีตนฝึกดีแล้ว ย่อมได้ที่พึ่งซึ่งหาได้ยาก”
(ขุ.ธ. 25/36)
อตฺตานํ ทมยนฺติ สุพฺพตา.
“ผู้ประพฤติดี ย่อมฝึกตน.”
(ขุ.ธ. 25/34)
อตฺตานํ ทมยนฺติ ปณฺฑิตา.
“บัณฑิต ย่อมฝึกตน”
(ม.ม. 13/487, ขุ.ธ. 25/25, ขุ.เถร. 26/389)
อตฺตตฺถปญฺญา อสุจี มนุสฺสา.
“มนุษย์ผู้เห็นแก่ประโยชน์ตน เป็นคนไม่สะอาด”
(ขุ.สุ. 25/339)
อตฺตนา อกตํ ปาปํ อตฺตนา ว วิสุชฺฌติ.
“ตนไม่ทำบาปเอง ย่อมหมดจดเอง”
(ขุ.ธ. 25/37, ขุ.มหา. 29/37, ขุ.จู. 30/116)
อตฺตนา ว กตํ ปาปํ อตฺตนา สงฺกิลิสฺสติ.
“ตนทำบาปเอง ย่อมเศร้าหมองเอง”
(ขุ.ธ. 25/37, ขุ.มหา. 29/27, ขุ.จู. 30/116)
นตฺถิ อตฺตสมํ เปมํ.
“ความรักอื่น เสมอด้วยตน ไม่มี”
(สํ.ส. 15/9)
อตฺตา หิ ปรมํ ปิโย.
“ตนแล เป็นที่รักอย่างยิ่ง”
(องฺ. สตฺตก. 23/99)
อตฺตา หิ อตฺตโน คติ.
“ตนเทียว เป็นคติของตน.”
(ขุ.ธ. 25/66)